Telifli karakter, marka ve söz kullanımı: tasarımcı için kurallar

Bir tasarımın satıp satmayacağını fikir belirler, ama yayında kalıp kalmayacağını telif ve marka kuralları belirler. Etsy, Amazon ve eBay gibi pazaryerleri fikri mülkiyet ihlallerini hak sahiplerinin bildirimleriyle ele alır ve tekrar eden ihlallerde hesap düzeyinde yaptırım uygular. Bu yüzden telif kontrolü, tasarım bittikten sonra değil, tasarım masasında başlar.

Platformlar ne diyor?

Etsy, bir içeriğin başkasının haklarını ihlal edip etmediğine kendisi karar vermiyor; hak sahibinin bildirimini aldığında ilgili listing'i kaldırıyor ve tekrarlanan bildirim alan üyelerin satış yetkisini uygun durumlarda sonlandırabiliyor. Etsy'nin bu süreci nasıl işlettiğini ve riskli tasarım türlerini ayrı bir yazıda ayrıntılı anlattık.

Amazon, fikri mülkiyet sayfasında hak sahiplerinin telif, marka ve patent dahil her tür şikâyeti çevrim içi form üzerinden bildirebildiğini ve tekrarlayan ihlalcilerin hesaplarını uygun durumlarda sonlandırdığını belirtiyor. eBay'in fikri mülkiyet politikası da benzer bir çerçeve çiziyor; üçüncü tarafa ait fotoğrafın basıldığı tişörtler ve marka adının hafifçe değiştirilmiş hâlleri ihlal örnekleri arasında sayılıyor.

Ortak nokta şu: hiçbir platform “başkası da satıyor” savunmasını kabul etmez ve hiçbiri tasarımınızı yayından önce sizin için onaylamaz. Sorumluluk tasarımcıda ve satıcıdadır.

Karakterler ve fan art

Film, dizi, çizgi film, oyun ve çizgi roman karakterleri hem telif hem de çoğu zaman marka korumasındadır. Karakteri kendiniz çizmiş olmanız, onu kullanma hakkı vermez; korunan şey karakterin kendisidir. Tanınır silüet, kostüm, renk düzeni ya da imza replik de karakteri çağrıştırdığı için risklidir.

“Fan art” ifadesi hukuki bir izin değildir. Lisans almadan fan art satmak, hak sahibinin bildirim yapması için yeterli bir gerekçedir. Karakterden ilham alan bir tasarım yapmak istiyorsanız, karakteri değil, o dünyadaki evrensel duyguyu (macera, dostluk, nostalji) özgün bir çizimle anlatın.

Marka adları, logolar ve sloganlar

Marka koruması yalnız logoyu değil; adı, ayırt edici sloganları ve bazen belirli ifadeleri de kapsar. Bir logoyu parodi amacıyla değiştirmek, bir marka adının harflerini oynatmak ya da tanınır bir sloganın kalıbını kullanmak marka ihlali riski taşır. Spor takımları, ligler, üniversiteler ve kurumların adı ve amblemleri de korunan işaretlerdir.

Günlük bir ifade de belirli ürün sınıflarında marka olarak tescilli olabilir. Çok satan bir slogan kullanmadan önce ABD Patent ve Marka Ofisi'nin (USPTO) ücretsiz marka arama aracını (tmsearch.uspto.gov) kullanarak ifadenin giyim gibi ilgili sınıflarda tescilli olup olmadığına bakmak iyi bir alışkanlıktır.

Sözler: şarkı, film, kitap, ünlüler

Şarkı sözleri, film replikleri ve kitap alıntıları telif kapsamında olabilir; kısa bir alıntı da risk taşıyabilir. Ünlü kişilerin adı, yüzü, imzası ve tanınır ifadeleri ise kişilik hakları ve bazen marka koruması altındadır. Bir sözün kime ait olduğunu bilmiyorsanız, bu kendi başına bir uyarı işaretidir.

• Şarkı ve film sözlerini doğrudan kullanmayın; aynı duyguyu kendi cümlenizle yazın.
• Ünlü kişilerin adını, yüzünü ya da imzasını izinsiz kullanmayın.
• “Anonim” sanılan popüler sözlerin gerçek sahibini araştırın.
• Kamu malı (public domain) eserlerde bile yeni çeviri, düzenleme ya da çizimin ayrı bir telifi olabileceğini unutmayın.

Fontlar, grafik öğeler ve stok görseller

Telif riski yalnız fikirde değil, malzemede de vardır. Tasarımda kullandığınız her font, ikon, doku ve illüstrasyonun ticari ürünlerde kullanım izni olmalıdır. “Ücretsiz” olarak indirilen birçok font ve görsel yalnız kişisel kullanım için lisanslıdır. POD, satılan fiziksel ürün olduğu için çoğu zaman ticari lisans gerektirir; bazı lisanslar satılan ürün sayısına ya da “print on demand” kullanımına ayrıca sınır koyar.

Yapay zekâ ile tasarım

Yapay zekâ ile üretilmiş olmak, bir tasarımı telif ve marka kurallarından muaf tutmaz. Bir modelden “bilinen bir karakter tarzında” ya da bir markanın görsel dilinde görsel istemek, sonucu korunan bir esere yeterince benzetebilir. Etsy, satıcının yönlendirdiği yapay zekâ üretimlerini “Designed by a seller” kapsamında kabul ediyor ve yapay zekâ kullanımının belirtilmesini istiyor. İsteminizde (prompt) marka, karakter ya da sanatçı adı kullanmamak iyi bir başlangıçtır.

Tasarım masasında karar tablosu

Listing metni de tasarımın parçası

Tasarım tamamen özgün olsa bile başlık, etiket ya da açıklamada bir marka ya da karakter adı kullanmak risk yaratır. “Inspired by”, “style” ya da “like” gibi kalıplarla marka adını anmak da bu riski ortadan kaldırmaz. Alıcıyı marka adıyla değil, kitle, konu ve an ile hedefleyin.

Custombull'da kopya kontrolü

Custombull'un kopya kontrolü, tasarımı ve başlığı bilinen marka ve karakterlere benzerliğe karşı kontrol eder ve riskin nedenini yazar; ürün başına 1 jeton. Bugüne kadar 5.000'den fazla tasarım kontrol edildi. Fikir motoru kopya riski yüksek fikirleri baştan eler; Otomatik Üretim'de üretilen her tasarım mağazaya yüklenmeden önce telif taramasından geçer. Hiçbir otomatik kontrol hukuki güvence değildir; son karar ve sorumluluk satıcıdadır.

Sık sorulan sorular

Karakteri tamamen kendim çizdim, yine de ihlal mi?

Evet, olabilir. Korunan şey çizimin kendisi değil, karakterdir. Kendi çiziminiz, karakteri kullanma hakkı vermez.

Parodi yasal olarak korunmuyor mu?

Parodinin korunup korunmadığı ülkeye ve somut duruma göre değişir; pazaryerleri bu değerlendirmeyi yapmaz. Hak sahibi bildirim yaparsa listing kaldırılır. POD için parodi riskli bir alandır.

Lisans alarak karakter kullanabilir miyim?

Evet, hak sahibinden yazılı lisans alırsanız kullanabilirsiniz. Lisansın hangi ürünleri, hangi kanalları ve hangi süreyi kapsadığını dikkatle okuyun.